Tarihsel anlatılar genellikle Anadolu ve Kafkasya’yı birbirinden bağımsız iki coğrafya gibi ele alır. Ancak son yıllarda yapılan disiplinlerarası çalışmalar; bu iki bölgenin en az 8.000 yıldır genetik, dilbilimsel ve kültürel bir “simbiyotik bağ” içinde olduğunu kanıtlıyor. Bu bağın en somut taşıyıcıları ise Anadolu’nun yerli halkı Hattiler, onların savaşçı kolu Kaşkalar ve bu mirasın günümüzdeki vârisleri olan Çerkesler.
Temeller (MÖ 8000 – 3700)
Maykop Kültürünün derin kökleri ve Kafkasya Yerlileri bir boşlukta doğmadı. Genetik araştırmalar, Kuzeybatı Kafkas halklarının temelini “Kafkasya Avcı-Toplayıcıları” (CHG – Caucasian Hunter-Gatherers) denilen ve son Buzul Çağı’ndan beri bölgede yaşayan yerli bir grubun oluşturduğunu kanıtlıyor.
Kafkasya’da tarım ve bakır işlemeciliğini başlatan bu kültür, dairesel mimari geleneğini doğurdu. Bugün tarihsel Çerkes yerleşimlerindeki dairesel planların ilk tohumları bu dönemde atıldı. MÖ 5000’lerden itibaren Mezopotamya ve Kuzey Anadolu ile kurulan temaslar, bölgedeki metalürji bilgisini zirveye taşıdı.
Dünyanın ilk teknoloji üssü : Maykop (MÖ 3700-2500)
Maykop’tan Alacahöyük’e Estetik ve Metalürji Köprüsü MÖ 3700 dolaylarında Kuzey Kafkasya’da ortaya çıkan Maykop Kültürü, dünya tarihinin ilk büyük teknoloji merkezi oldu. Altın ve gümüşü rafine bir sanat eserine dönüştüren bu topluluk, tepe mezar (kurgan) geleneğini kurumsallaştırdı.
Arsenikli Bronzdan Altın Sanatına Maykop kültürü, Mezopotamya’nın henüz bakırla uğraştığı dönemde, bakırı arsenikle sertleştirerek gerçek tunç silahları üreten ilk merkezlerden biri oldu.
MÖ 2500 dolaylarında bu teknolojik birikim, Karadeniz hattı üzerinden Anadolu’ya aktı. Alacahöyük’teki Hatti mezarlarından çıkan Güneş Kursları, Maykop kurganlarındaki ritüel objelerinin Anadolu’daki evrimleşmiş formudur.
Geyik ve boğa motifleri, hem Maykop’un gümüş kaplarında hem de Hattilerin tunç kurslarında aynı ruhu taşır: Güç, zarafet ve sonsuz döngü.
Hitit istilası ve boyun eğmeyen Hattiler : Kaşkalar (MÖ 2000-1200)
MÖ 2000’lerde Hititler Anadolu’ya gelince, yerli Hatti halkı bir yol ayrımına girdi. Şehirlerde kalanlar asimile olurken, özgürlüğünden vazgeçmeyen kabileler Kuzey Anadolu dağlarına (Kastamonu, Sinop, Samsun) çekildi. Hitit kaynakları onlara “Kaşka” dedi.
Kaşkaların bir kralı yoktu. Onlar kabileler halinde yaşıyor ve “Hase” adı verilen meclislerle yönetiliyorlardı. Bu, bugün hala yaşayan Çerkes toplumsal yasası Xabze‘nin en eski siyasi formudur.
Hititlerin ordularına karşı dağlarda gerilla savaşı yürüten Kaşkalar, bin yıl boyunca yenilmediler ve Hattuşaş’ı defalarca dize getirdiler. Hititlerin ağır savaş arabalarına karşı dağlarda “vur-kaç” taktiği geliştiren Kaşkalar, Çerkeslerin tarih boyunca büyük imparatorluklara karşı uyguladığı savunma stratejisinin ilk mimarlarıdır.
Dil ve kültürün kesintisiz hafızası
Hatti-Kafkasya Bağlantısı Hattice, Hint-Avrupa dilleriyle akraba değildir. Yapılan dilbilimsel analizler, Hattice ile modern Abhaz-Adıge(Çerkes) dillerinin aynı ön-ek sistemine dayandığını göstermiştir.
Hattice “Güneş” (Eštan) ve “Kral” (Katte) kelimelerinin, Kafkas dillerindeki fonetik karşılıkları, tesadüfle açıklanamayacak kadar derindir. Hitit kabartmalarındaki Hattilere özgü kılıç dansları, bugün Kafkas düğünlerinde icra edilen danslarla aynı koreografik kökene sahiptir.
Büyük dönüş ve Süper Kimliğin doğuşu (MÖ 1200 – MS 1000)
Kaşka’dan Kasog’a, Zikh’ten Çerkes’e
Hitit İmparatorluğu yıkıldığında, Kaşka kabileleri Karadeniz üzerinden ata topraklarına, Kafkasya’ya çekilmeye başladılar. Anadolu’dan dönen Kaşkalar (Kaşak), Kafkasya’nın yerlisi olan Sind, Meot ve Zikh topluluklarıyla birleşti. Anadolu’daki “Kaşka” ismi, Orta Çağ’da Rus kaynaklarında “Kasog”, Arap kaynaklarında “Kashak” olarak korundu. Bugün Osetlerin Çerkeslere hâlâ “Kæsæg” demesi bu zincirin son halkasıdır.
Ortaya çıkan bu süper kimlik yada modern Çerkes kimliği; Hattilerin estetik zekasını, Kaşkaların bağımsızlık iradesini ve Maykop’un kadim teknolojisini bünyesinde barındıran muazzam bir tarihsel sentezi olarak değerlendirilmektedir.
Kaynakça ve bilimsel dayanaklar :
Wang, C. C. et al. (2019): “Ancient human genome-wide data from a 3000-year interval in the Caucasus teams with new insights”, Nature Communications. (Maykop’un yerel Kafkas genetiği ve Anadolu yerlileriyle bağını kanıtlayan temel makale).
Jones, E. R. et al. (2015): “Upper Palaeolithic genomes reveal deep roots of modern Eurasians”, Nature Communications. (Kafkasya Avcı-Toplayıcılarının -CHG- genetik sürekliliğini tanımlayan çalışma).
Ardzinba, Vladislav G. (1982): “Ritualy i mify drevney Anatolii” (Eskiçağ Anadolu Ayinleri ve Mitleri). (Hatti ritüelleri ile Kafkas kültürü arasındaki paralellikleri ele alan temel eser).
Ivanov, Vyacheslav V. (1985): “The Importance of the Hattic Language for the History of Northwest Caucasian”. (Hattice ve Kuzeybatı Kafkas dilleri arasındaki genetik bağı kuran dilbilimsel çalışma).
Singer, Itamar (1981): “The Kaspians and the Kaskians”. (Kaşkaların etnik kökeni ve Anadolu-Kafkasya göç yolları üzerine analiz).
Akurgal, Ekrem (2001): “The Hattian and Hittite Civilizations”, T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları. (Hatti sanatının özgünlüğü ve Anadolu yerelliği üzerine otorite eser).
