Pek çok kişi, Çerkeslerin halk takvimini kadim «махуэгъэпс-Mahueğeps» («махуэ» gün, «гъэпсын» düzene koymak, belirlemek) kelimesiyle adlandırma eğilimindedir. Güzel ve kapsayıcı bir kelime. Kabardey-Balkarya’da, Баксан-Baksan şehrinin güneybatı kısmında bu isimde bir dağ bulunmaktadır. Söylencelere göre, Kabardeylerin efsanevi atası Кабарда Тамби (Kabarda Tambi) burada gömülüdür. Bu yükseltinin, gece ile gündüzün değişimini ve gelecek günün hava durumunu belirlemeye yaradığı söylenir. Belki de bu bakımdan «махуэгъэпс-Mahueğeps» yer adı, halk takvimi ile bir şekilde bağlantılıdır.
Nesilden nesile aktarılan çok sayıda halk inanışı, ampirik bilgi ve canlı/cansız doğaya dair gözlemler mevcuttu: “Sabah kızıllığı arkana bakmana izin vermez (çabuk geçer), akşam kızıllığı ise bir hafta açık hava demektir”, “Eğer orman uğuldamaya başlarsa hava bozulacak demektir”, “İnce taneli kar yağdığında sığınağını terk etme”, “Bahar çok renkli olduğunda, sonbahar bereketli olur.”
Aylar (Мазэхэр; Mazexer): Гъатхэпэ (Ğatxepe) – Mart. Sıcak ve soğuğun ayrılması gerçekleşirdi. Aile toplulukları мафlашхьэтыхь (ocak ateşine kurban sunumu) yaparlardı. Çocukların uyumayıp uyanık kalarak Yeni Yılı karşılamaları için onlar eğlendirilir ve heyecan verici oyunlar oynanırdı. Bu erken bahar ayında gençler «Хъуромэ-Xhurome», «Джор джэгу-Cor Ceug» ritüel oyunlarını organize ederlerdi. Et ürünlerinden vazgeçilen kırk sekiz günlük orucun ardından, tüm halk kurban sunumlarıyla birlikte büyük lутыж тхьэлъэӀу-‘Utıj Thalhe’u duaları düzenlerdi. Herkes, Tanrı’nın lütfunu, mutluluk, sağlık dileyerek birbirinin Yeni Yılını kutlardı.
Мэлльхуэгъуэ (Mellxueğue) – Nisan. Diğer bir adıyla yaşlı koçları alıp götüren ay (мэлыжыхь-Melıjıh) veya doğanın uyanış ayı (удзыпэ къэхъеигъуэ-Vudzıpe Kexhiğue) olarak adlandırılırdı. Bu ayda özel, dölleyici bir rüzgarın (жьы гуу) esmeye başladığına inanılırdı. Bu nedenle aile büyükleri bahçelere girer ve meyve veren ağaçlara sopalarla vurarak: “Tanrım, içine işle, dölle” (Ди тхьэ, пкъырыгъэзагъэ-Di Tha, pkırığezağe) derlerdi. Bunun meyve hasadını artıracağına inanırlardı. «удзыпс зэутх» (удзыпс – otun suyu/özü, зэутхын – sıçratmak) ritüeli düzenlenirdi. İlk fırtına ve gök gürültüsü sırasında yaşlılar, “Gök gürlüyor, herkes kendi ambarına vuruyor” (Уафэр гъуагъуэмэ, щхьэж и гуэн йоуэж) sözleriyle ambarlarına ve depolarına sopalarla vururlardı. Bu eylemin, ambarların yeni hasatla ağzına kadar dolmasına vesile olması beklenirdi.
ВэнгъуэкӀэ (Venğueç’e) – Mayıs. Ayın ismi («вэнгъуэкlэ» – saban işlerinin sonu), köylülerin zorlu çalışmasına tanıklık eder. Yine de bu ay neşeli, ritüeller ve bayramlar bakımından zengindi. Hava koşullarına bağlı olarak (erken bahar veya uzayan soğuklar) emekçiler çift sürmeye çıkarlardı. «ВакӀуздэкl» bayramı görkemli ama iş odaklıydı. Çiftçilerin Dönüşü (вакӀуэкъихьэж тхъэлъэly) özellikle neşeyle ve halkın geniş katılımıyla kutlanırdı.
Гъэмэхуэпэ (Ğemehuepe) – Haziran, yaz gündönümü günlerinde gelirdi. Ancak hava kurak geçerse хьэнцэгуащэ (Hantse Guaşe) gezdirilirdi. Aynı amaçla kurban da sunulurdu. Ayrıca toplu halde (elbiselerle) suya girme ritüeli olan псы-хэдзэ (Psı-Xedze) düzenlenirdi. Küçük taşlara dualar okunur ve nehre atılırdı. Fakat en önemli iş, ekilen mahsulün bakımı olarak kalırdı.
Бадзэуэгъуэ (Bedzeğue) – Temmuz. Ayın ortasında (modern takvime göre 16-17 Temmuz), yazın en sıcak kırk günü olan yazlık шылэ (Şıle) döneminin başlamasıyla dikkat çekerdi. Tahıl tanelerinin suyla dolması durur, tahılların süt olumu dönemi sona ererdi. Köylü, gelecek hasadı özenle gözlemlerdi. Tahıl mahsulleri (darı, arpa, buğday vb.) rastık hastalığına (щхьэлъэфӀей) yakalanabilirdi. Eğer böyle bir şey olursa, Çerkesler bunu ilah Харат-Harat’ın hastalanmasına yorarlardı. Onu iyileştirmek için çakal eriginden özel bir küllü çözelti hazırlanır, önce tarlanın etrafına, sonra da hastalıklı bitkilere püskürtülürdü. Buna yetişkinler ve çocuklar katılır, özellikle çocukların ürünle ilgilenmesi memnuniyetle karşılanırdı. Yaşam enerjisinin bitkiler aracılığıyla hastalanan ilaha geçtiğine inanılırdı. Харат-Harat, görünüşe göre Тхьэгъэлэдж-Thağelec gibi bitkilerin koruyucusuydu. Ancak onun hakkında çok az bilgi bulunmaktadır.
Сараби Мафедзев “Адыгэ Хабзэ”
Sarabi Mafedz ”Adıge Xabze” kitabından alıntıdır.
